Pazartesi, Mayıs 27, 2019
Destpêk » ÇAND HUNER » AWAZÊN JIDIL ÊN JIYANÊ: “DILÊ STRANÊN XORASANÊ”

AWAZÊN JIDIL ÊN JIYANÊ: “DILÊ STRANÊN XORASANÊ”

Newayan qasî dîroka mirovahiyê kevnare û qedîm in û pêkhatin ên wan derbirineke herî xwezayî û jidil e. Stran, kilam, lawje, zêmar û bi giştî muzîk neynik û sîtavên ên çandê ne û newayêd wan dilê xwezaya jiyanên mirovan in..

 Rûmet Onur Kaya / Hemû nivîsên ê nivîskar

Muzîk di her serdema dîrokê de, digel helbestê re yek ji hunereke herî berbelav e û ev hertim hebûna xwe bi awayên cur bi cur, ji nû ve pêk tîne. Kirûya (diyarde) muzîk, bi demê re bi hest û ramanên mirovan ve pêkhatiye û derketiye holê û di xwezaya jiyanê de bûye derbirin û vebêjanên ên cur bi curên ên ruhê can û dilên mirovahiyê. Muzîk encamê geşedana dîrokî ne û ji bandora ên felsefe, wêje, efsane, mitolojî, zanist, hunerên ên din û bi gelemperî bandora jiyanê de maye. Di guherîn û veguherînên (Diyalektik) zagona xwezayê de şêweyên (teşe) nû û cuda hilgirtî ye..

Ji aliyê pêkhatinê ve newayan; him çavkanî him jî sîtav in, xwe di herikîna jiyanê de ji nû ve nû dikin, muzîk ya herî girîng ruhê mirovan û qîrîna xwezaya jiyanê ne, ev di heman demê de rewş û halê giyanê canên mirovan biguherînin û kesên ku wan guhdar dikin di bandorên awazên wan de dimînin. Bi kurtasî muzîk, newayêd ruh û can û dilê jiyanê bi xwe ne û dengên wan qîrîn û hewarên jidil in.

Herêmê Xorasanê jî ji aliyên muzîk, wêje, huner, çand û jiyanê ve herêmeke resen û gelek dewlemend e. Xorasan di navbera sînorên ji gelek welatan de maye, ji derveyî û navxweyî herême ve, ji mêj ve heta niha pir caran nefî û koçên mezin çêbûne. Xorasan erdnîgariyeke pirçand û pirneteweyî (Kozmopolît) e, îroyîn jî netewe û baweriyên têvel li ser axên herêmê jiyanên xwe didomînin. Li Herêmê bandorên mezheba Şiîtî zêdetir e û baweriya mirovên ji vê derê “Ehlî Heq”, “Elewî” ango “Yarsanî”, “Kakeyî” ne. Ji aliyên çand, rîtuel (cem) û jiyînê ve, xelkê Xorasanê mîna xelkên Elewiyên Rojhilatanavîn, Hewraman, Dêrsîm, Îlam, Lorîstan, Kirmaşan û ji gelek herêm ên din ve wek hev in û herêm ji gelek hêlan ve resen û dewlemend e. Xorasan ji aliyên wêje, felsefe, çand, muzîk û jiyanê ve, di herêmê de bandoreke girîng û diyarker pêkanî ye, di van herêman de Zaravayên Kurdî; Soranî, Kurmancî, Zazakî, Goranî / Hewramî, Lorî têne axaftin.

Li gorî hin çavkaniyan ve di pergela baweriya Xorasanê de bandorên çand, ol û ramanên ku beriyê Zerdeştî jî xuya dibin, hin çavkaniyan jî dibêjin ku wek dîrokî, baweriya Êzidî ji gelek aliyên ve wek hev e. Baweriya helbestvan û ramangêrê mezin Baba Tahirê Uryanê (Hemedanî) jî “Ehlî Heq” e û gelek helbestvan, ramangêr û zanyaran bandorê wî mayine..

Kurdên Elewiyan, ji herêmê Xorasanê ve berî bi sedan salan hatine û bi demê re bicihbûne û bi çand û baweriya xwe dijiyan e. Hin lêkolînan jî dibêjin Kurdan li herêmê di 1300 salan ve dijîn. Kurdên Xorasanê îroyîn jî di Bakurê Rojhilatê Îranê de, li sînorê Tirkmenistanê dijîn û hejmara gelheyên wan ên tên zanîn nêzîkê 2 mîlyon e.

Muzîk, wêje, çand û xalîçeyên (mefhûr, mafir) ên Xorasanê navdar in û di muzîkê de erbane û setar û tembûr gelek tê bikaranîn. Ev di salên dawiyê de li ser muzîk û rîtuelên herême ve gelek xebatan (Belgefîlm, Tez, Pirtûk, Lêkolîn) hatiye kirin û hejmarên ev lêkolîn ên hatine kirin her ku diçe zêde dibin.

Li herêmê Xorasanê, wek dîrokî û kevneşopî ji gelek hunermend û muzîkvanan derketî ne û ji nû jî derdikevin.

“Yalda Abbasî”, “Koma Heray”, “Kayhan Kelhor”, “Sima Bina”, hunermend û komên herî tê zanîn in, di awazên stranên Xorasanê de; dengên hilm û rengên xwezaya jiyanê tê bihîstin û hest û ramanên êş, hez, hêvî, evîn, keser (hesret), bêrîkirin û jiyanê wekî avên çemê zelal diherikînin…

 

 

Hakkında Rûmet Onur KAYA

Rûmet Onur KAYA

Bu habere de bakabilirsiniz.

SUDAN VE CEZAYİR AYAKTA!

Sudan ve Cezayir Ayakta! Kuzey Afrika’nın iki Arap ülkesinde halk isyanları devam ediyor, halklar sokakları …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir